मला हल्लीच कोणीतरी विचारलं- “तनुजा, तू इतका टी.व्ही. कधीपासून पहायला लागलीस?” मी पण विचारच करायला लागले. मला वाटतं मराठी पुस्तकं वाचायला मिळेनाशी झाली तेव्हापासून ऑनलाईन वाचन आणि काही चांगले टी. व्ही. शो पहाणं सुरु झालं. चित्रपट पहाणं मात्र बाहेर जेव्हा खंडीभर स्नो-फ़ॉल होई तेव्हा सगळ्यांना जबरदस्ती घरात बसावं लागे. त्याचवेळी आमच्या घरी देव आनंदच्या कृष्ण-धवल चित्रपटांचं कलेक्शन आलं होतं. मग आठवणीने अशावेळी चित्रपट पाहिले जात. मधेमधे कुठे किती स्नो-फ़ॉल झाला हे टी.व्ही. पर पहायचं असा शिरस्ता होता. दरवर्षी अगदी पुरे पुरे म्हणेपर्यंत स्नो-फ़ॉल झाला तरी पुढच्या वर्षी लोक पुन्हा त्याची वाट पहातातच. मग फ़ेसबुक, ट्विटर, पिकासा, फ़ोटोबकेट सगळ्या फ़ोटो शेअरिंग आणि सोशल साईटस हिमवर्षावाच्या आणि हिमवादळाच्या छायाचित्रांनी ओसंडून वाहू लागतात. आमच्या गावी किती इंच स्नो झाला याची रसभरीत वर्णनं ऐकू येतात, वाचायला मिळतात. इतकंच नाही तर इंग्रजी भाषेत एखाद्या छोट्या गोड मुलीला वा मुलाला उद्देशून ’माय लिटल स्नो फ़्लेक’ असं नेहमी म्हटलं जातं. अगदी माझ्या सोन्या तो किंवा माझी राणी ती ..यासारखं! मला पूर्वी आश्चर्य वाटायचं, त्या एव्ह्ढ्याश्या हिमकणाचं येवढं काय महत्त्व?
काही दिवसापूर्वी एक लहान मुलांचं पुस्तक वाचनात आलं . त्याचं नाव होतं ’स्नो फ़्लेक बेन्टली’..एका १३ -१४ वर्षांच्या मुलाने कुतुहलाने हिमकणांचे फ़ोटो काढले आणि या गोष्टीचा शोध लावला की प्रत्येक हिमकण हा अत्यंत सुंदर असतो. मात्र त्याची रचना अद्वितीय असते. किंबहुना कोणताही एक हिमकण हा दुसऱ्या हिमकणासारखा नसतोच. प्रत्येक मूल हे देखील अद्वितीय असतं. ती वैशिष्ट्यपूर्ण रचना दुसऱ्या मुलात नसेल, त्याचं आणखी काही वेगळेपण असेल. हा निसर्गाचा चमत्कार आहे.
Some wow facts 📝 1 Wilson Bentley was born on February 9, 1865 in the town of Jericho, Vermont. 2. Photomicrography On January 15, 188 He became the first person to photograph a single snow crystal. He would go on to photograph well over 5000 snow crystals (never finding two the same), and his documentation of this work advanced the study of meteorology in his time Because of his wonderful work with snow crystals, he became affectionately known as “Snowflake” Bentley. 3.The snowflakes were too complex to record before they melted, so he attached a bellows camera to a compound microscope and, after much experimentation, photographed his first snowflake on January 15, 1885. 4.Bentley described snowflakes as "tiny miracles of beauty" and snow crystals as "ice flowers." 5. Bentley also photographed all forms of ice and natural water formations including clouds and fog. He was the first American to record raindrop sizes, and was one of the first cloud physicists.
'प्रथम तुज पाहता , जीव वेडावला'.....मंत्रमुग्ध करून टाकणारा रामदास कामतांचा स्वर, गदिमांचे शब्द! हे गाणं ऐकणं हा एक दिव्य अनुभव असतो. या गाण्याचं विशेषतः या पहिल्या ओळीचं स्मरण झालं, सॅनफ्रान्सिस्कोला फिरताना प्रथम कृष्णकमळाचा वेल आणि फुलं दिसली तेव्हा. 'गोल्डन गेट ब्रिज'जवळ एका ठिकाणी ही फुलं दिसली आणि एकदम ओळखीची खूण पटल्यासारखं वाटलं. फक्त ती इतक्या अडनिड्या ठिकाणी होती की फोटो काढायला धावले नाही. एकतर हिने काढलेल्या फोटोत माणसे सोडून सगळं असतं अशी चेष्टा मित्रमंडळीत होत असते. त्यामुळे त्या टेकाडावर चढण्याचा मोह आवरावा लागला. कुतुहल काही गप्प बसू देई ना! घरी आल्यावर गुगलून पाहिलं. हम् ! ही कृष्ण्कमळाची एक वेगळी जात आहे. हिला 'ब्ल्यु पॅशन फ्लॉवर' असं म्हणतात. मग एके दिवशी सनिव्हेलमधे फिरत असताना एका घराच्या बाहेर परत या फुलानी दर्शन दिलं. आता हार नाही... कॅमेरा घेऊन सज्ज झाले आणि मनसोक्त फोटो काढले. घराचा अमेरिकन मालक बाहेर आला. मला वाटलं आता 'सॉरी' म्हणून पळ काढावा लागणार बहुतेक. तो मात्र भलत्याच कुतुहलाने विचारायला लागला,"का बाई फोटो काढतेस?" मग म्हणाला," थोडा प्रयत्न कर, बघ तुझे नशीब असेल तर! यावर खूप भुंगे येतात, हमिंगबर्डस येतात, कोशातून रस पीत असतात. छान फोटो मिळेल." आणि खरंच मिळाला सुद्धा! फोटो अपलोड करत असताना अगदी सहज आठवली ती 'ऊर्वशी'....चिरयौवना, रूपगर्विता, ऊरुजन्मा.... अप्सरा! अरुणा ढेरे यानी आपल्या 'ऊर्वशी' या लघु कादंबरीत एक सुंदर प्रसंग वर्णिला आहे.त्याचे स्मरण झाले. ' रसेश्वर' नावाचा गंधर्व उत्तम मृदुंगवादन करणारा ! त्याने ऊर्वशीची कामना केली, तिच्याजवळ व्यक्त देखील केली. ऊर्वशीला हवंहवंसं होतं रांगडं पौरुष! त्या नाजूक गंधर्वाला तिने नाही तर म्ह्टलं नाही पण केवळ एक कटाक्ष फेकला. आणि फेकलं तिच्या हातातलं कृष्णकमळीचं फूल, केवळ सख्य दर्शवणारं आणि त्यापुढचं काहीही नाकारणारं! त्यानंतर त्यानं मृदुंग वाजवला, तिने अफाट नृत्य केलं. त्यानं वाजवलं ते कृष्णकमळाचं फूल...!" हा अरुणाताईंच्या स्वतःच्या प्रतिभेतून आलेला प्रसंग असेल तरीही इथे ते फूल जणू एक पात्र बनून येतं.
कृष्णाचे रूप, गुण वर्णन करताना स्तोत्रकर्ता मोठी रोचक विशेषणे वापरतो . त्यापैकी ‘मदनमोहन’ हे महत्त्वाचे विशेषण आहे . कृष्णाला ‘मदनमोहन’ असे का म्हटले जाते याची दोन कारणे सापडली . एक म्हणजे साक्षात मदनाला (कामदेवाला )देखील मोहित करू शकेल असा मोहक , ज्याचे तेज एकाच वेळी १०० सूर्य तळपत असावे असे आहे . दुसरे कारण असे की, जेव्हा कृष्ण आपल्या हृदयात विराजमान असतो तेव्हा वासनात्मक विचार आपोआप पराजित होतात . कृष्णाची भक्ती कामना, वासना यापासून आपल्याला मुक्त करून मोक्षाकडे नेणारी ठरते ..
मदनमोहन या देवतेच्या उत्पतीविषयी असे सांगितले जाते की कृष्णाचा प्रपौत्र (पणतू ) वज्रनाभ याने तीन मूर्ती तयार करून घेतल्या . या तीनही मूर्ती कृष्णाच्या होत्या . त्याने प्रत्यक्ष कृष्णदर्शन घेतले नव्हते . त्यामुळे परीक्षित माता उत्तरा हिने केलेल्या वर्णनानुसार (काही ठिकाणी उषा म्हणजे वज्रनाभाची आई हिने केलेल्या वर्णनानुसार ) या मूर्ती तयार केल्या गेल्या असे उल्लेख सापडतात . तीन मूर्ती तयार करून तर घेतल्या पण एकही अचूक नव्हती . श्री गोविंद मूर्तीचे मुखारविंद मिळते जुळते होते तर श्री मदनमोहन मूर्तीचे नाभीपासून चरणकमल आणि श्री गोपीनाथ मूर्तीचे धड म्हणजे गळ्यापासून नाभीपर्यंत भाग मिळता जुळता होता.
चैतन्य चारितामृत( आदिलीला) या ग्रंथात सांगितले आहे की कृष्णभक्तीच्या तीन पायऱ्या आहेत . संबंध , अभिधेय आणि प्रयोजन . मदनमोहन , गोविंद आणि गोपीनाथ या तीन देवतांची काही वैशिष्ट्ये आहेत. मदनमोहन या देवतेची भक्ती करीत असताना ईश्वरी तत्त्वाशी जोडलेली आणि आता विस्मृतीत गेलेली आपली नाळ पुन्हा जुळविणे घडते . अर्थात संबंध पुन : नवे होतात . सांप्रत काळात ईश्वरी तत्त्वाशी आपले नाते जणू विस्मृतीत गेले आहे . या बाबतीत पूर्ण अज्ञान आहे. त्यामुळे त्या ईश्वरी तत्त्वाला शरण जाणे हिताचे आहे . भक्तिमार्गाचे अनुसरण करीत असताना सुरुवातीला श्री मदनमोहन रूपाचे चिंतन , भजन पूजन करावे . तो आपल्याला आकर्षित करेल आणि ऐहिक सुखांकडचा आपला ओढा थोडा कमी होईल . त्यानंतर गोविंद आणि गोपीनाथ किंवा गोपीजन वल्लभ या रुपाची भक्ती करावी . पद्म पुराणात सांगितले आहे की तीनही देवतांचे एका दिवसात दर्शन घ्यावे त्याने कृष्ण दर्शनाचे पूर्ण पुण्य लाभते .
आता श्री गोविंद आणि गोपीनाथ मूर्ती जयपूर येथे आहेत आणि श्री मदनमोहन मूर्ती करोली, राजस्थान येथे आहे .
थोडे शोधल्यावर या दोन्ही मंदिरांविषयी माहिती मिळाली ती अशी -
श्रीराधा मदन मोहन मंदिर वृंदावनउत्तर प्रदेश येथे आहे . या प्राचीन मंदिरात मदन मोहन कृष्णाची मूर्ती ललिता गोपी आणि राधा यांच्यासमवेत आहे . हे मंदिर यमुना नदीवर असून नागर स्थापत्य शैलीमध्ये बांधलेले आहे. कालिया घाटावर ५० फुट उंचीवर बांधलेले आहे . ‘गोस्वामी तीर्थस्थान’ या नावाने हे ठिकाण ओळखले जाते . राधा मदनमोहन मंदिर ५००० वर्षे जुने आहे . कृष्णाचा पणतू ‘वज्रनाभ’ याने ते बांधले . काळाच्या ओघात मूर्ती गहाळ झाल्या . कालांतराने ‘अद्वैत आचार्य’ याना त्या मूर्ती एका जुन्या वटवृक्षाखाली वृंदावन येथे सापडल्या . आपला शिष्य पुरुषोत्तम चौबे याला त्यानी त्या सांभाळण्यास सांगितल्या. पुढे त्याने त्या सनातन गोस्वामी यांना दिल्या .
असे म्हणतात की इसवीसन १५८० मध्ये मुलतानी व्यापारी कपूर रामदास याने सनातन गोस्वामी यांच्या मार्गदर्शनाखाली हे मंदिर पुन्हा बांधले . इसवीसन १६७० मध्ये मुघल सम्राट औरंगजेब यांनी मथुरा आणि वृंदावन यावर स्वारी केल्यामुळे मूळ मूर्ती गुप्तपणे राजे जयसिंग यांनी रातोरात जयपूरला नेली . राजा गोपाल सिंह यांनी करौली राजस्थान येथे ही मूर्ती नेली . वृंदावन येथील मंदिरात आता मूर्तीची प्रतिकृती आहे तर मूळ मूर्ती करौली राजस्थान येथे आहे .
दुसरे मदन मोहन मंदिर करौली , जयपूरयेथे आहे जे आपल्या सांस्कृतिक वारश्याचे अभिन्न अंग आहे . यांचे खास ऐतिहासिक महत्त्व आहे . भगवान श्रीकृष्ण मंदिर राजस्थानची राजधानी जयपूर पासून १८२ किलो मीटर दक्षिण पूर्व करोली जिल्हा येथे आहे . असे म्हणतात की करोली येथील मदन मोहन मंदिरात असलेली प्रतिमा वृंदावन मधील कालीदहच्या जवळ द्वादशादित्य टेकडीजवळ मिळाली . औरंगजेब आक्रमण प्रसंगी मूळ मंदिर शिखर पूर्ण नष्ट करण्यात आले त्यावेळी मुगल आक्रमणापासून मूर्ती वाचाव्यात म्हणून सुरक्षा दृष्टीने मूर्ती जयपूर येथे आणल्या गेल्या .
दोन्ही मंदिरांबाबत ऐतिहासिक माहिती वाचल्यावर भाष्य टाळावे असे म्हटले तरीही ही वस्तुस्थिती गप्प बसू देत नाही . मुघलांच्या आक्रमणापासून वाचविण्यासाठी आणि आपल्या देवतांची विटंबना होऊ नये म्हणून वेळोवेळी मूर्ती हलविल्या गेल्या कधी पाण्यात, कधी तळघरात ठेवल्या गेल्या हा इतिहास लपणारा नाही .
कितीही नष्ट करायचा प्रयत्न केला तरी पुनरुज्जीवित होते अशी आपली हिंदू संस्कृती आहे. हिंदू जनाना तो कृष्ण प्रिय इतका प्रिय आहे की. 'ओम नमो भगवते वासुदेवाय' असा मंत्र जपताना माणूस स्वतः ला विसरतो. 'जन्मभरीच्या श्वासाइतुके मोजियले हरिनाम' ज्याच्या जोरावर विकत घेतला श्याम असे म्हणावेसे वाटते. ‘केनु संग खेलू होली, पिया त्यज गये है अकेली’ अशी मीराबाईची विराणी ऐकू येते. तर कधी 'सर्वदेवनामस्कारो केशवं प्रति गच्छति' असे सुभाषित वाचनात येते .
आणि शंकरचार्यांचा हा विचार पूर्णत: पटतो, संसार पार करण्यासाठी नामस्मरणाशिवाय दुसरा उपाय नाही .