प्रथम तुज पाहता

'प्रथम तुज पाहता , जीव वेडावला'.....मंत्रमुग्ध करून टाकणारा रामदास कामतांचा स्वर, गदिमांचे शब्द! हे गाणं ऐकणं हा एक दिव्य अनुभव असतो. या गाण्याचं विशेषतः या पहिल्या ओळीचं स्मरण झालं, सॅनफ्रान्सिस्कोला फिरताना प्रथम कृष्णकमळाचा वेल आणि फुलं दिसली तेव्हा. 'गोल्डन गेट ब्रिज'जवळ एका ठिकाणी ही फुलं दिसली आणि एकदम ओळखीची खूण पटल्यासारखं वाटलं. फक्त ती इतक्या अडनिड्या ठिकाणी होती की फोटो काढायला धावले नाही. एकतर हिने काढलेल्या फोटोत माणसे सोडून सगळं असतं अशी चेष्टा मित्रमंडळीत होत असते. त्यामुळे त्या टेकाडावर चढण्याचा मोह आवरावा लागला.
कुतुहल काही गप्प बसू देई ना! घरी आल्यावर गुगलून पाहिलं. हम् ! ही कृष्ण्कमळाची एक वेगळी जात आहे. हिला 'ब्ल्यु पॅशन फ्लॉवर' असं म्हणतात.
मग एके दिवशी सनिव्हेलमधे फिरत असताना एका घराच्या बाहेर परत या फुलानी दर्शन दिलं. आता हार नाही... कॅमेरा घेऊन सज्ज झाले आणि मनसोक्त फोटो काढले. घराचा अमेरिकन मालक बाहेर आला. मला वाटलं आता 'सॉरी' म्हणून पळ काढावा लागणार बहुतेक. तो मात्र भलत्याच कुतुहलाने विचारायला लागला,"का बाई फोटो काढतेस?" मग म्हणाला," थोडा प्रयत्न कर, बघ तुझे नशीब असेल तर! यावर खूप भुंगे येतात, हमिंगबर्डस येतात, कोशातून रस पीत असतात. छान फोटो मिळेल." आणि खरंच मिळाला सुद्धा!
फोटो अपलोड करत असताना अगदी सहज आठवली ती 'ऊर्वशी'....चिरयौवना, रूपगर्विता, ऊरुजन्मा.... अप्सरा! अरुणा ढेरे यानी आपल्या 'ऊर्वशी' या लघु कादंबरीत एक सुंदर प्रसंग वर्णिला आहे.त्याचे स्मरण झाले. ' रसेश्वर' नावाचा गंधर्व उत्तम मृदुंगवादन करणारा ! त्याने ऊर्वशीची कामना केली, तिच्याजवळ व्यक्त देखील केली. ऊर्वशीला हवंहवंसं होतं रांगडं पौरुष! त्या नाजूक गंधर्वाला तिने नाही तर म्ह्टलं नाही पण केवळ एक कटाक्ष फेकला. आणि फेकलं तिच्या हातातलं कृष्णकमळीचं फूल, केवळ सख्य दर्शवणारं आणि त्यापुढचं काहीही नाकारणारं!
त्यानंतर त्यानं मृदुंग वाजवला, तिने अफाट नृत्य केलं. त्यानं वाजवलं ते कृष्णकमळाचं फूल...!" हा अरुणाताईंच्या स्वतःच्या प्रतिभेतून आलेला प्रसंग असेल तरीही इथे ते फूल जणू एक पात्र बनून येतं.

निळसर जांभळट रंगाची सहस्त्रदलं , त्यात मधे हिरव्या रंगाचा कोश आणि पिवळ्या रंगाची दले वा पराग, आणि अगदी मध्यभागी श्यामल वर्णीय एक पराग त्याला पुढे तीन फाटे फुटलेले. आपल्याकडे दिसतं ते कृष्णकमळ अशा स्वरूपाचं ! भगवंताने अगदी विशेष लक्ष देऊन या फुलाचं नक्षीकाम केलं असावं असं वाटतं. आपल्याकडे या वैशिष्ट्यपूर्ण रचनेमुळे महाभारतातील कौरव -पांडव आणि मध्यभागी कृष्णश्यामल असे त्या माधवाचे रूप असावे अशी कल्पना केली जाते.
थोडं शोधल्यावर कळलं, या फुलाच्या अनेक जाती आहेत. या फुलाला 'पॅशन फ्लॉवर' असं म्हणतात. याची फुलं , पानं आणि फळं औषधी असतात. निद्रानाश, वैफल्य अशा काही आजारांवर याच्या वाळल्या पानांचा काढा हा उपाय आहे.
मात्र यातल्या 'पॅशन' या शब्दावर मी पुन्हा पुन्हा अडखळत होते. मग कळलं ...यातील पॅशन म्हणजे दु:ख. अगदी अचूक शब्दात सांगायचं तर येशू ख्रिस्ताला सुळावर चढवण्यापूर्वीच्या काही तासात त्याने सोसलेले 'अधिभौतिक', 'अधिदैविक' आणि 'आध्यात्मिक' ताप! यातील प्रतिकात्मता उलगडून पाहायचा प्रयत्न केला, या तत्त्वज्ञानाची फारशी बैठक नसल्याने समजणे कठीणच होते. या कमळाची सहस्त्रदळे म्हणजे ख्रिस्ताचा काटेरी मुकुट, वर आणि खाली असणारी पाच पाच दळे मिळून त्याचे दहा शिष्य आणि पराग़, जो तीन भागात विभागलेला असतो, तो म्हणजे त्याला ठोकलेले तीन खिळे असे हे प्रतीक!
वेगवेगळ्या धर्मातील पुराकथा वेगळ्या! पण याच्या रूपसौंदर्याने वेड लागते हे खरे! © श्रेया श्रीधर महाजन . १० सप्टेंबर २०१०